Bilim Dili

Bir toplumun dilinde bulunan kavramlar, o toplumu oluşturan bireylerin yaşam biçimleri, dünyaya bakış açıları, gelenekleri, görenekleri, yaşadıkları coğrafya koşulları, tarihsel geçmişleri, dünyadaki konumları ve ekonomik koşullarıyla ilişkilidir. Her toplum, kendi gereksinimlerini karşılayacak bir dil yaratır ve bu dili gelişimlere, değişimlere uydurarak sürekli yeniler. Bu durum, eğitimine, deneyimlerine ve zihinsel-ruhsal yapısına bağlı olarak bireyin dil kullanımında da kendini gösterir.

Dil, her şeyden önce bireyin zihinsel yetilerinin gelişmesi ve olgunlaşması açısından büyük önem taşır. Dil düşünceyi yalnızca taşıyan ve ileten bir araç olmayıp düşünceyi yeniden yapılandıran, onu tamamlayan temel bir işlevsel yapıdır. Hem insanın evrimsel-kalıtımsal yapısının gereği olarak hem de çeşitli toplumsal ve biyolojik uyaran besileri ile insanda beyin gelişmesinin 20-25 yaşlarına dek sürdüğü; beynin, dilin, zihinsel yetilerin bu gelişim boyunca sürekli etkileşim içinde olduğu bilinmektedir. Beynin gelişebilmesi için dışarıdan gelen uyaran girdilerine, iletişime, kısacası dile gereksinimi vardır. Dil olmayınca, beynin gelişmesi eksik kalmakta ve insanda, algılama, anlama, öğrenme, bellek, düşünme, yargılama, gerçeği değerlendirme gibi zihinsel işlevler yeterince gelişememektedir. Özellikle, anadili edinim sürecindeki çocukların kavram gelişimi aşamasında kendi anadilleriyle üretici-yaratıcı düşünceye ulaşmaları gerekliliği, bilimsel olarak kanıtlanmış bir gerçektir. Çocuklar, yeni kavramları, daha önce edindikleri kavramlarla ilişkilendirirler. Böylece, beyinlerinde oluşan ve çağrışımlarla işleyen bilgi ağı, onların ileride düşünce üretebilmeleri ve bilimsel düşünceye ulaşabilmelerine temel oluşturur.

Dil, toplum-düşünce-kültür üçgeninin ortasında yer alır ve her birinin, toplumun da düşüncenin de kültürün de varlığı ona bağlıdır.
Dil-düşünce ilişkisi, toplumun her kurumunda ve her katmanında üretim boyutuyla kendini gösterir. Üretim, önce zihinde kavramlar ağı ile oluşur, sonra sese ve sözcüklere dökülerek somutlaşır.

Her toplumun dili, o toplumu toplum yapan kurumların oluşumunu da sağlar. Genel dilin içinde bilim dili, hukuk dili, sanat dili, yazın dili de vardır ve bu dillerin varlığı, o kurumların varlığıyla örtüşür.

Bilim dili, yaratıcı-üretici düşüncenin yansıdığı en önemli araçlardan biridir. Evrensel boyuttaki bilimsel düşüncenin ortaya konması aşamasında kullanılan bilim dilinin kendine özgü kuralları vardır. Temelde, toplumdaki doğal dile dayanan bilim dili, kavramları, kavramlarının sınırları ve çağrıştırdıklarıyla ayrı bir dizge olma özelliği taşır.

Hiçbir dil doğasından bilim dili değildir. Bir dilin bilim dili olmasının önkoşulu, o dilin konuşulduğu toplumda “bilim üretiminin” var olmasıdır. Bilim dili, toplumsal, kültürel ve ekonomik altyapıya bağlı olarak, toplumdaki eğitim sürecinin yönlendirmesiyle ortaya çıkan bilimsel ürünler çerçevesinde oluşur ve gelişir. Bu durum, bilim üretimiyle bilim dilinin kavramları arasındaki koşutluğu da beraberinde getirir. Bilimsel anlayışın, bilim eğitiminin, ona bağlı olarak bilim üretiminin ve bilim etiğinin var olduğu her toplumda bilim dili oluşur. Bilim ve teknoloji o toplumda üretilmemiş olsa bile, evrensel bilim kavramlarının dildeki karşılıkları, o toplumun kullandığı dil dizgesinin işleyişine dayanarak türetilebilir. Bu türetimler, çağrışımlar yoluyla yeni kavramların oluşmasına ve üretimine olanak sağlayacaktır. Bir başka deyişle bilim üretimi, dilin gelişmesini sağlar; dilin gelişmesi de bilimsel düşüncenin ve bilimin gelişmesine katkıda bulunur.

Bireyin düşünce boyutunda ortaya çıkan bilimsel kavramların bilim üretimi sürecinde biçimlenmesi; ancak anadilinin gücüyle olanaklıdır. Bir toplum, teknolojik üretimi yapacak bilimsel birikim ve donanıma sahip değilse, o teknolojik ürünün bileşenlerini adlandırmada sorunlar yaşayacaktır. Bu sorunlara geçici çözümler bulmanın birinci yolu, son yıllarda bizde de sıkça yapıldığı gibi teknolojiyi üretildiği toplumun dilindeki sözcüklerle birlikte alarak “geçici ve günlük çözümler” bulmaktadır. Kısa süreli ve bir ölçüde bilimin evrenselliğinden destek alan bu çözüm, zamanla önemli sorunların kaynağını oluşturur.

Bilimdeki hızlı değişmeler, buluşlar çok sayıda yeni sözcüğün, terimin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Çoğu buluşların ve bilimsel gelişmelerin gerçekleştirildiği Batı ülkelerinde, artık geçen yüzyılda olduğu gibi terimler Latince ve Yunanca köklerden türetilmemektedir. Bu ülkelerde bilim insanları, anlamayı ve öğrenmeyi kolaylaştırmak amacı ile buluşları için daha çok kendi öz dillerinden, günlük halk dilinden sözcükler alarak bunlara terim niteliği kazandırmaktadırlar. Giderek bilim dili ile halkın konuştuğu dil birbirine yakınlaşmakta ve "evrensel bilim dili" görüşü de geçerliğini, dayanağını kendiliğinden yitirmektedir. Aynı nedenle bilim adamının eski çağlardan kalma, dili ve uygulamaları ile büyüsel düşünceye dayanan dokunulmazlığı ve anlaşılmazlığı da ortadan kalkmaktadır.

Türk dili, Atatürk’ün başlattığı dil devrimine dek yüzlerce yıl ağır biçimde bir yana itilmiş, ülkenin aydınlarınca hor görülmüş, yine de canlı kalmasını başarmış güçlü bir dildir. Bu yüce dil, son seksen yılda, güçlü bir yazın ve bilim dili olabileceğini kanıtlamıştır. Günümüzde, Türkçenin yabancı sözcüklerle hızlı bir kirlenmeye uğradığını; kimi sözde bilim çevrelerince küçümsendiğini, yetersiz sayıldığını görüyoruz. Derslerde, bilimsel konuşma ve yayınlarda hiç çekinmeden yabancı sözcükler, terimler bolca kullanılmaktadır. İngilizcenin günlük olağan dilinden yalın bir sözcük kolayca bilimsel terim olabilmekte, aynı anlamı taşıyan bir Türkçe sözcüğe bilimsel terim olabilme hakkı tanınmamaktadır. Yabancı sözcük kullanma tutkusunun temelinde eski çağlarda olduğu gibi yetersizlik ve güvensizlikten kaynaklanan kendini gizemli kılma eğilimine benzer bir neden bulunmaktadır. Bilim insanlarının bu eğilimi azaldıkça, bilimsel yeterliği çoğaldıkça, dilinin olanaklarının ayırdına varıp anadili sevgisi arttıkça bilim dili ışıyacak, bilimsel düşünce tüm toplum katmanlarına hızla yayılacaktır.



 

 

Amaç

Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), bilimsel çalışmalarda, iletişimde, eğitim ve öğretimde Türkçenin kullanılması ve geliştirilmesi amacıyla, 2002 yılında Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı’nın desteğiyle Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Projesi' ni başlatmış ve halen kendi olanaklarıyla tasarıyı geliştirmeye devam etmektedir.

Bir dilin bilim dili kimliği kazanması, değişik alanlara özgü bilimsel veri ve bilgileri kendi özdeğerleriyle karşılayan terimler dizgesini oluşturmasına bağlıdır. Yabancı kökenli terimlere dayalı bir eğitim ve öğretim düzeninde düşünme ve öğrenme, yerini ezberlemeye bırakır. Böyle bir ortamda da bilimsel düşünme, bilimsel araştırma ve inceleme yetisi gelişemez.

Proje, bilimsel kavram ve terimlerin Türkçe ifade edilmesi ülkemizde bilimsel düşüncenin gelişmesine katkıda bulunacaktır. Böylece, gelişen bilim ve teknolojinin türettiği yeni terimlerin Türkçe karşılıkları eğitim ve bilim dünyası tarafından kullanılabilecek, Türkçenin giderek bilim dili olarak yerleşmesine katkıda bulunacaktır.

 

 

Süreç
Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Tasarımının Sosyal Bilimler, Doğa Bilimleri, Tıp ve Mühendislik Terimleri sözlüklerinden oluşmasına karar veren Yürütme Kurulu, Çalışma Grubunun da onayıyla bu ana sözlükleri oluşturacak alt alanları belirlemiştir. Çalıştaylar yaparak sözlük ölçütlerini oluşturmuş, görev alacak alan uzmanlarını belirlemiş, çalışma ve yazım ilkelerini saptamıştır.

Çalışma yöntemi olarak alan uzmanlarının alt alan terim dizelgelerini hazırlamaları, bu dizelgelerin birleştirilerek ana sözlüğün oluşturulması, terimlerin yabancı dil karşılıklarının belirlenmesi, uzman bir ekip tarafından dil ve anlatım birliğinin sağlanarak yayıma hazır hale getirilmesi benimsenmiştir. Yürütme Kurulu bu çalışmaların her aşamasında etkin görev almakta ve dizelgelerin belirlenen ilkelere uygunluğunu denetlemektedir.

Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Tasarımı, Türkçeye değer veren, bilim terimlerinin Türkçe olmasına ve kullanılmasına özen gösteren, Türkçe duyarlılığını çevrelerine de yayma kararlılığında olan çok sayıda insanın amaç birliği yapması ile sürmüş ve bütün güçlüklere karşın ürün verme noktasına gelmiştir.

Yürütme Kurulumuz, Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü’nün sunulan durumuyla eksiksiz ve kusursuz olduğu savında değildir. Bu sözlükte yabancı terimlerin önemli bir kesimine Türkçe karşılıklar veremediğimizin ayrımındayız. Eksikliklerin bilim insanlarımızın da katkılarıyla giderilebileceğine inanıyoruz.

 

 

Çalışma Grubu Üyeleri
Akademi Konseyi çalışmaları başlatmak ve yönlendirmek üzere çeşitli bilim dallarında yetkin olan akademisyenlerden oluşan bir Çalışma Grubu oluşturmuştur.

Prof. Dr. Doğan Aksan 2002 - 2010
Prof. Dr. Betül Çotuksöken 2002 - …
Prof. Dr. İclâl Ergenç 2002 - …
Prof. Dr. Adnan Güriz 2002 - 2004
Prof. Dr. Halil İnalcık 2002 - …
Prof. Dr. Aydın Köksal 2002 - …
Prof. Dr. Olcay Önertoy 2002 - …
Prof. Dr. Orhan Öztürk 2002 - …
Prof. Dr. Sedat Sever 2002 - …
Prof. Dr. İlhan Tekeli 2004 - …
Prof. Dr. Şerafettin Turan 2002 - …
Emin Özdemir 2002 - 2006

 

 

Yürütme Kurulu Üyeleri
Prof. Dr. İclal Ergenç 2002 - ...
Prof. Dr. Saim Özkar 2004 - ...
Dr. M. Çetin Gülovalı 2004 - ...
 
Yürütme Kurulu Eski Üyeleri
 
Prof. Dr. Engin Bermek 2002 - 2008
Prof. Dr. Sedat Işık 2004 - 2011
Prof. Dr. Süleyman Çetin Özoğlu 2002 - 2003
Prof. Dr. Orhan Öztürk 2002 - 2012
Prof. Dr. Sedat Sever 2002 - 2011
Emin Özdemir 2002 - 2006

 

 

Proje Görevlileri
Dr. M. Çetin Gülovalı
Projeler Genel Koordinatörü
 
Aynur Odabaş
Web - Veritabanı Tasarım ve Yönetimi
Proje Sorumlusu

 

 

Duyurular

TÜBA Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Projesi kapsamında hazırlanan Mühendislik Terimleri Sözlüğü, on yılı aşkın süredir, iki yüzün üzerinde bilim insanının ortak çabaları ile oluşturuldu. Sözlük; 22 mühendislik alanının temel terimlerini kapsayan, eğitim ve öğretimde,  yayınlarda,...
Devamı...

15.06.2015

Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Projesi internet sayfası olan www.tubaterim.gov.tr 2011 yılının ilk yarısında kullanıma açıldı. Proje kapsamında hazırlanan sözlüklerin durumlarıyla ilgili ayrıntılı bilgiye yer verilen sayfada yayına hazırlık çalışmaları tamamlanan tüm sözlükler de...
Devamı...

01.12.2013

TÜBA Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü internet sayfası (www.tubaterim.gov.tr), 2012 Bilişim Hizmet Ödülleri kapsamında “Eğitim Sitesi” kategorisinde üçüncülük ödülü aldı.

Türkiye Bilişim Derneği’nin 21-23 Kasım 2012 tarihleri arasında düzenlediği “29. Ulusal Bilişim Kurultayı”nda alınan Eğitim Sitesi ödülü,...
Devamı...
24.11.2012

“Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü” kapsamındaki Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü’nün basımı yapılmıştır. TÜBA Yayınlarının satışı 31 Aralık 2012 tarihine kadar 3D Yayın Grubu (Akademi Kitabevi) tarafından gerçekleştirilecektir.

Birinci Basım: Kasım 2011
Yeni Reform Matbaacılık Tic. Ltd. Şti.
1352...
Devamı...
30.11.2011
Mühendislik Terimleri Sözlüğü kullanıma açıldı

TÜBA Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Projesi kapsamında hazırlanan Mühendislik Terimleri Sözlüğü, on yılı aşkın süredir, iki yüzün üzerinde bilim insanının ortak çabaları ile oluşturuldu. Sözlük; 22 mühendislik alanının temel terimlerini kapsayan, eğitim ve öğretimde,  yayınlarda, yönetmeliklerde geçen, endüstri, araştırma ve ticaret pratiğinde kullanılan 30.000 terimden oluşuyor. Mühendislik Terimleri Sözlüğü şimdiye kadar gerçekleştirilemeyen Türkçede terim  birliğine varılması konusunda önemli bir  rol oynayacak; diğer yandan da Türkçe bilim ve teknoloji yazınında bir başvuru kaynağı olacak.

TÜBA Mühendislik Bilimleri Sözlüğü’nde terimlerin anlaşılabilirliği, anlam saydamlığı, benimsenebilirliği özellikleri ön plana alındı ve çok sayıda yabancı kökenli terimin Türkçeleşmesi için öneriler getirildi. Her terim kısa, öz olarak tanımlandı ve yine her terimin en az üç yabancı dilde (Almanca, Fransızca, İngilizce) karşılıkları verildi. Eserin yayına hazırlanmasında ise ilgili alan uzmanları ile çalışıldı ve aynı zamanda eser, bağımsız uzmanlar tarafından da denetlendi.

Bu çalışmalar sonucunda Mühendislik Terimleri Sözlüğü, 14 Haziran 2015 tarihinde Ankara’da düzenlenen TÜBA 47. Genel Kurulu’nda Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Sayın Fikri Işık tarafından www.tubaterim.gov.tr adresinde kullanıma açıldı. Yapılan törende Bakan Fikri Işık tarafından Mühendislik Terimleri Sözlüğü yayına hazırlık çalışmalarını yürüten Prof. Dr. Bülent Sankur’a çalışmalarından dolayı plaket takdim etti.

Bilim insanlarının ve kullanıcıların desteğiyle geliştirilecek olan Mühendislik Terimleri Sözlüğü’ne  ayrıca  tüm ilgililerin katkısı da bekleniyor. Bu şekilde alınan geri bildirimlerle güncellenecek sözlüğün 2016 yılı başında basımının yapılması planlanıyor.


 
 
 
 
www.tubaterim.gov.tr sayfası yenilendi

Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Projesi internet sayfası olan www.tubaterim.gov.tr 2011 yılının ilk yarısında kullanıma açıldı. Proje kapsamında hazırlanan sözlüklerin durumlarıyla ilgili ayrıntılı bilgiye yer verilen sayfada yayına hazırlık çalışmaları tamamlanan tüm sözlükler de kullanılabilecek.

 

Arama motoru özellikleri geliştirilerek yeniden tasarlanan www.tubaterim.gov.tr, sözlük çalışmalarıyla gelişmeye devam ediyor.


Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü internet sayfasına Bilişim Hizmet Ödülü

TÜBA Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü internet sayfası (www.tubaterim.gov.tr), 2012 Bilişim Hizmet Ödülleri kapsamında “Eğitim Sitesi” kategorisinde üçüncülük ödülü aldı.

Türkiye Bilişim Derneği’nin 21-23 Kasım 2012 tarihleri arasında düzenlediği “29. Ulusal Bilişim Kurultayı”nda alınan Eğitim Sitesi ödülü, Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Nihat Ergün tarafından Türkiye Bilimler Akademisi Başkanı Prof. Dr. Ahmet Cevat Acar’a takdim edildi.

“www.tubaterim.gov.tr” internet sayfası 2011 yılında, Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü’nün yayınlanması ile herkesin kullanımına sunulmuştur. Kullanıcılardan alınan geri bildirimlerle sözlük sürekli güncellenmeye ve geliştirilmeye devam edilmektedir. Proje kapsamında yer alan diğer sözlüklerimiz de çalışmalar tamamlandığında bu sayfada kullanıma sunulacaktır.

Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü’nün basımı yapılmıştır

“Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü” kapsamındaki Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü’nün basımı yapılmıştır. TÜBA Yayınlarının satışı 31 Aralık 2012 tarihine kadar 3D Yayın Grubu (Akademi Kitabevi) tarafından gerçekleştirilecektir.

Birinci Basım: Kasım 2011
Yeni Reform Matbaacılık Tic. Ltd. Şti.
1352 sayfa, 16.5 x 24 cm, ciltli kapak

ISBN: 978-9944-252-53-9

Fiyatı: 40,00 TL

Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü kullanıma sunulmuştur

Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA), bilimsel çalışmalarda, iletişimde, eğitim ve öğretimde Türkçenin kullanılması ve geliştirilmesi amacıyla, 2002 yılında Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı’nın desteğiyle Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü Projesi’ni başlatmış ve halen kendi olanaklarıyla tasarıyı geliştirmeye devam etmektedir.

Proje ile bilimsel kavram ve terimlerin Türkçe ifade edilmesi ülkemizde bilimsel düşüncenin gelişmesine katkıda bulunacaktır. Böylece, gelişen bilim ve teknolojinin türettiği yeni terimlerin Türkçe karşılıkları eğitim ve bilim dünyası tarafından kullanılabilecek, Türkçenin giderek bilim dili olarak yerleşmesine katkıda bulunacaktır.

Bir dilin bilim dili kimliği kazanması, değişik alanlara özgü bilimsel veri ve bilgileri kendi özdeğerleriyle karşılayan terimler dizgesini oluşturmasına bağlıdır. Yabancı kökenli terimlere dayalı bir eğitim ve öğretim düzeninde düşünme ve öğrenme, yerini ezberlemeye bırakır. Böyle bir ortamda da bilimsel düşünme, bilimsel araştırma ve inceleme yetisi gelişemez.

Tasarı, “Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü”, “Doğa Bilimleri Terimleri Sözlüğü”, “Tıp Terimleri Sözlüğü” ve “Mühendislik Terimleri Sözlüğü” olmak üzere 4 ana alanda yürütülmektedir. Her sözlük altındaki alt alanlarda, ilgili alan uzmanları dizinleri oluşturmaktadır. Bu çalışmaların sonrasında tüm alanlar birleştirilerek, değişik alanlardan gelen aynı kavram, ortak bir terimle karşılanmaya ve tanım bütünlüğü sağlanmaya çalışılmaktadır.

Bilgisayar ortamında yürütülen bu çalışmaların kayıt altında tutulabilmesi ve görevli uzmanların internet üzerinden çalışmalarını eş zamanlı sürdürebilmeleri için 2009 yılında bir veritabanı yazılımı geliştirilmiştir. Bu yazılım ile yeni alan sözlükleri ve terimler eklenebilmekte, terimlere ait tanım, yabancı dil karşılıkları, resim vb. gibi bilgiler sürekli güncellenebilmektedir.

Veritabanı üzerindeki çalışmaları tamamlanan sözlükler www.tubaterim.gov.tr adresinde arama motoru ile kullanıma sunulacaktır. İlk olarak 26 alandan oluşan “Sosyal Bilimler Terimleri Sözlüğü” bu adreste kullanıma sunulmuştur. “Doğa Bilimleri Terimleri Sözlüğü”, “Tıp Terimleri Sözlüğü” ve “Mühendislik Terimleri Sözlüğü” kapsamındaki çalışmalar da belli bir aşamaya geldiğinde bu adresten kullanıma sunulacak ve tüm sözlükler için kullanıcılardan alınan yorumlar değerlendirilerek basıma hazırlanacaktır. Tüm bilim insanlarının ve kullanıcıların desteğiyle geliştirilecek olan bu tasarıya tüm ilgililerin katkısı beklenilmektedir.